Chińska perspektywa geopolityczna (Część I)

No Comment Yet

Problematyka funkcjonowania geopolityki w Azji Wschodniej, ze względu na specyficzne jej europejskie źródła intelektualne, może budzić wiele pytań i kontrowersji. Podstawowym pytaniem jakie się nasuwa, to czy w kręgu kultury wschodnio-azjatyckiej możemy w ogóle mówić o geopolityce rozumianej w europejskim czy amerykańskim znaczeniu tej nazwy i desygnatów reprezentujących ją w rzeczywistości.

Tak jak inne pytania dotyczące Innego tak pytania o geopolitykę funkcjonującą w innej od naszej kulturze w której wyrażamy swoje sądy musi samo przez się wywoływać tego typu kontrowersje i pytania. Już od śródziemnomorskiej starożytności Arystoteles rozróżniał kultury Azji mniejszej od kultury państw-miast greckich, tak Monteskiusz stwierdzał w okresie oświecenia francuskiego, że psychikę kształtują czynniki klimatu, tak i współcześni psychologowie międzykulturowi badają to co należy do kultury uniwersalnej (Etic) a co do kultury partykularnej (Emic) (1).

Z tego względu uważam, że możemy także badać to co w geopolityce jest uniwersalne a co jest w niej partykularne dla danej społeczności – swoistą perspektywę geopolityczną danej kultury lub przestrzeń cywilizacyjną geopolityki w koncepcji trzech wymiarów przestrzeni geopolitycznej Prof. Leszka Moczulskiego (2).

W tym tekście skupiam się zatem na różnicach międzykulturowych geopolityk europejskich od geopolityk Azji północno-wschodniej tj. krajów które swą kulturę wytworzyły pod wpływem oddziaływać neokonfucjanizmu, który nadal mimo okcydentalizacji europejskiej i atlantyckiej stanowi podstawowy intelektualny system odniesienia. Neokonfucjanizm nadal jest ważnym system odniesienia dla Republiki Korei (najbardziej neokonfucjański kraj regionu), Chin (kolebka neokonfucjanizmu, dzisiaj odtwarzająca powoli swoją tradycję po modernizacji maoistowskiej), Tajwan (dyspozytariusz dziedzictwa starożytnych Chin), Japonia (kraj który swą tożsamość zbudował w opozycji do centrum chińskiego, jednocześnie przejmując instytucje oraz tworząc swoje mocarstwowe koncepcje w relacji do tego porządku), Wietnam (kraj tradycyjnie wasalny wobec centrum chińskiego i kultury pisma chińskiego).

Nie badam zatem wszystkich aspektów geopolityki Azji Północno-Wschodniej, tj. wymiaru fizycznego geopolityki, morfologicznego ukształtowaniu terenu, geografii politycznej opisującej granice państwowe a także nie interesuje mnie w tej analizie wymiar polityczny, tzn. wymiar układów politycznych które w prasie najczęściej są przytaczane wraz z nazwą geopolityka, układ geopolityczny, położenie geopolityczne. Podsumowując przedstawiam tutaj zarys lub wprowadzenie do chińskiej perspektywy geopolitycznej, która jest częścią perspektywy geopolitycznej Azji północno-wschodniej, ale nie jest perspektywą koreańską, japońską, wietnamską czy tym bardziej perspektywą syberyjskiej Rosji, pacyficznej perspektywy Ameryki a także nie jest perspektywą Polską na Azję wschodnią.

Po co badać chińską perspektywę geopolityczną?

Można zadać także pytanie o celowość analizy perspektywy geopolitycznej Chin. Jeżeli kogoś nie przekonuje narracja medialna o rosnącej roli chińskiego ośrodka siły, rosnącej siły nabywczej chińskiej klasy średniej, rozmiarów inwestycji poczynionych na całym świecie i innych mierzalnych czynników określających rozmiar rozwoju Chin, to może przekonają go pojawiające się w samych Chinach koncepcje sinocentrycznego nowego porządku światowego. Sprawa globalnego przywództwa oraz nowego systemu globalnego zaczyna być projektowana w ChRL min. w takich pracach jak: Zhao Tingyang, Tianxia tixi: Shijie zhidu zhexue daolun [„Tianxia: filozofia na rzecz instytucji światowej”] z 2005 roku czy Li Mingfu, Zhongguo Meng: hou Meiguo shidai de daguo siwei yu zhanlüe dingwei [„Chińskie marzenie: mocarstwowy sposób myślenia i pozycja strategiczna w epoce post-amerykańskiej”], Zhongguo Youyi Chuban Gongsi z 2010 roku.

Coraz więcej publikacji chińskich na temat mocarstwowości i globalnym przywództwie może świadczyć o zmieniającej się woli elit kierowniczych i świadomości społeczeństwa Chińskiej Republiki Ludowej która będzie rzutowała na przyszłość całego świata. Twierdzę, że pojawianie się w publikacjach popularno-naukowych tematów chińskiego globalnego przywództwa jest symptomem zmieniającej się świadomości chińskich elit oraz ich aspiracji wobec przywództwa w układzie globalnym. Twierdze także, że elity chińskie chcą wpisać swoje tradycyjne wyobrażenia o hierarchicznych relacjach z Chinami jako centrum cywilizowanego świata w porządek post-amerykańskiej hegemonii.

Z tego względu pytania o interpretację kulturową i psychologiczną potęgometrycznych wskaźników pekińskiego ośrodka siły są istotne dla bezpieczeństwa międzynarodowego, dialogu między-cywilizacyjnego czy dla zrównoważonego rozwoju Ziemi. Klasyfikacja podstawowych różnic w widzeniu i przedstawianiu przestrzeni politycznej może posłużyć pogłębieniu interpretacji geopolityki ChRL w relacji do geopolityk państw Zachodu, ale także do analizy sytuacji w samej Azji Wschodniej. Przedstawiona analiza linii brzegowych kultury Azji wschodniej ma posłużyć do lepszego zrozumienia zachowań politycznych państwa chińskiego w stosunku do krajów peryferyjnych cywilizacji post-neokonufucjańskiej, stosunku do byłych imperiów postkolonialnych oraz poszczególnych regionów świata.

Poziom meta geopolityki chińskiej

Celem analizy porównawczej jest udowodnienie, iż geopolityki europejskie wywodzą się z konkretnych założeń metafizycznych, a więc geopolitykę chińską należy odczytywać przez pryzmat kultury neokonfucjanizmu, innych szkół wschodnioazjatyckich oraz specyficznego modernizmu azjatyckiego. Swoisty poziom meta (3) chińskiej geopolityki przejawiający się we wspólnym sposobie widzenia i projektowania przestrzeni politycznej w umysłowości ludów Azji pisma hanów oraz kultury post-neokonfucjańskiej, intelektualny zasób idei, wyobrażeń i przedstawień odnoszących się do wschodnioazjatyckich teorii widzenia i przedstawiania w kulturze czasu i przestrzeni.

Uważam, że zmienna kulturowa stanowi równie ważny aspekt analizy geopolitycznej potencjału państwowego szczególnie jeżeli analizujemy mocarstwo powstałe w ramach wschodnio-azjatyckiej cywilizacji. Twierdzę, że uwarunkowania kulturowe nie są ostateczną determinującą siłą warunkującą kształtowanie się geopolityki państwa chińskiego, jednak ze względu na specyfikę pisma i kultur Azji wschodniej w stosunku do kultur europejskich czynniki kulturowe są istotnym zagadnieniem, których analiza potrzebna jest do całościowego zrozumienia faktów politycznych, reakcji dyplomatycznych czy toczonych sporów terytorialnych.

Kontrowersje: geopolityka jako imperializm kapitalizmu japońskiego

To, że geopolityka jako dziedzina nauk politycznych nie występuje w chińskich kręgach akademickich explicite, wynika według mnie z paradygmatu marksistowskiego, z którego nauki polityczne w Chińskiej Republice Ludowej się wywodzą. Warto przypomnieć, że Marksizm w Europie powstał w negacji do idealizmu niemieckiego utożsamianego z instrumentem władzy panujących sił reakcyjnych nad świadomością proletariatu (4). Sam Maoizm, jako wyraz chińskiego marksizmu, zwalczał neokonfucjanizm w czasie rewolucji kulturalnej, jako specyficzny wyraz idealizmu i imperializmu chińskiego. Z tego względu w elitach intelektualnych ChRL istniał ideologiczny opór w formowaniu twierdzeń, które mogłyby być zakwalifikowane w walce frakcyjnej KPCh jako dążenia imperialistyczne, sprzeczne z retoryką powszechnej socjalistycznej rewolucji światowej, haseł współpracy między narodami i walce z imperializmem, na której ChRL ufundowała legitymizację swojej władzy.

Do tych przeszkód natury ideologicznej należałoby dodać, iż znienawidzeni Japończycy kształtowali swoje strategiczne plany wyzwolenia Azji zgodnie z ideologią panregionów wyrażoną w pracach niemieckiego geografa politycznego – generała Karla Haushofera, który był konsultantem wojskowym Cesarstwa Japonii w latach 1908-1910 i miał wpływ na kształtowanie się geopolityki japońskiej. Realizacja planów geopolitycznych Japonii dla Chiny oznaczały II wojnę z Imperium Japońskim i kolejne upokorzenie w wyniku klęski z dawnym wasalem. Podobnie jak w innych krajach bloku socjalistycznego, geopolityka w Chinach maoistowskich była uważana za pseudonaukową ideologię podboju i podporządkowania kolonialnego narodów proletariackich przez państwa kapitalistyczne w ich fazie rozwoju imperialnego (5). Ten aspekt maoizacji nauki oraz praktyki politycznej w ChRL do dzisiaj jest istotnym czynnikiem wpływającym na strategię państwa oraz naukę akademicką w Chinach.

Kontrowersje: geopolityka jako Zachodnia filozofia państwa

Poza wyżej wspomnianymi problemami niestosowania nazwy geopolityka w kontekście chińskim można stwierdzić, że doktrynalnie geopolityka jest zachodnią nowoczesną filozofią państwa i w Chinach jako taka nie wystąpiła w kulturze. Jest to zgodne z prawdą, gdyż jako nazwa i rodzaj filozofii politycznej geopolityka powstała w Europie w specyficznym okresie rozwoju narodowych filozofii idealistycznych. Uważam jednak że możemy mówić o geopolityce chińskiej, tak jak możemy mówić o innych fenomenach intelektualnych powstałych w Europie a funkcjonujących w Azji Wschodniej o ile spojrzymy na nie przez pryzmat cywilizacji wschodnio-azjatyckich. Należy zatem przyjrzeć się klasycznym definicjom geopolityki.

Klasyczna geopolityka niemiecka oceniała przestrzeń polityczną w kategoriach obiektywnych czy naturalnych praw historycznych narodu do kształtowania jej dzięki państwu – tzw. walka o przestrzeń (Carl Schmitt). Geopolityka jest według tej definicji etyką nowoczesnego państwa rozumianego jako organizm polityczny kierujący się biologicznym pędem do urzeczywistnienia geograficznej woli narodu (6). Według definicji Rudolpha Kjellena, nowoczesne państwo jako zjednoczona wola narodowa dąży do osiągnięcia takiej formy, która urzeczywistni indywidualność narodu w jego pełnej krasie i naturalnych ramach przestrzennych. Geopolityka jest filozofią umożliwiającą, według własnej definicji, urzeczywistnić idealne położenie geograficzne narodu oraz bezpieczeństwo jego granic (7).

Od antycznych do nowożytnych zachodnich teorii czasu i przestrzeni

Pomimo zmiany w teoretycznym przedstawianiu przestrzeni i czasu w kulturze Zachodu (8), nowe teorie pozostawały w ramach paradygmatu kultury europejskiej. Greccy filozofowie dociekali cech oraz zależności obiektów w odróżnieniu od kultury wschodnioazjatyckiej badającej regułę rzeczywistości rozumianej jako niepodzielną na obiekty jedność. Zgodnie z tradycją europejskiej filozofii rozróżniającą świat wnętrza człowieka i jego kultury wobec przyrody na zewnątrz, grecka filozofia, a za nią europejskie kultury narodowe, rozróżniały subiektywizm od obiektywizmu. To pierwsze traktując jako sferę wewnętrzną człowieka i świata kultury który tworzy a to drugie jako zewnętrznej i niezależnej wobec niego przyrody. Filozoficzne przedstawianie przestrzeni za pomocą abstrakcyjnych, ale mierzalnych kategorii jest specyficzną ideą europejskiej kultury.

Jakościowym zwrotem w europejskich teoriach czasoprzestrzeni, względem poprzedzających je teorii w którym wszechświat był przedstawiany jako stateczny i jedyny, były nowoczesne twierdzenia o rozszerzającym się wszechświecie i wielości galaktyk go tworzących (Edwin Hubble, 1924) (9). Należy zatem rozróżnić umysłowość nowoczesną od chrześcijańskiej czy antycznej w kulturze Europy. Analiza tych zmieniających się koncepcji czasu i przestrzeni w kulturze europejskiej jest istotna, gdyż zmieniały się one przechodząc od teorii statycznych (Platon, Arystoteles) do dynamicznych (Heinrich Olbers, Edwin Hubble, Galileusz) oraz od absolutnych (Augustyn, Newton) to relatywnych (Einstein, Leibniz) (10). Trudno w tej perspektywie historiograficznej twierdzić, że geopolityka w swym samo-zdefiniowaniu jest nauką uniwersalną pozbawioną rzekomo partykularnych dla kultury, z której się wywodzi podstaw metafizycznych.

Geopolityka – konsekwencja zachodniej interpretacji czasu i przestrzeni

Według teorii krytycznych geopolityka była konsekwentnym rozwinięciem koncepcji podporządkowania przez kulturę człowieka świata przyrody lub wręcz odwrotnie zdeterminowania przez przyrodę kultury człowieka w ramach europejskiego dualizmu subiektywizm-obiektywizm. Z przeprowadzonej analizy źródeł filozofii europejskiej widać, że antyczne koncepcje przedstawiające ontologiczny obraz rzeczywistości podzielonej na obiekty, w nowożytnych koncepcjach rozwinęły się nadając tym obiektom ruch, pęd, zwrot i kierunek. Twierdzę, że geopolityka tak się ma do polityki klasycznej jak statyczny obraz czasu i przestrzeni w antycznych teoriach do dynamicznych teorii czasoprzestrzeni. Geopolityka jako wytwór intelektualny Zachodniej modernistycznej kultury dla klasycznej statycznej kultury greckiej czy neokonfucjańskiej kultury naturalistycznej kierującej się astronomicznymi cyklami przyrody byłaby czymś mało zrozumiałym. Świadomość tej dynamiki, wewnątrz kultury europejskiej i Zachodu jest kluczowa aby odnieść geopolitykę jako wytwór kultury Zachodu do kultury wschodnioazjatyckiej. W tradycji Azji Wschodniej nie rozdzielano świata wewnętrznego człowieka i zewnętrznej przyrody, inaczej postrzegano ontologiczny charakter czasu i przestrzeni, nadawano inne znaczenie mityczne kierunkom świata. Kierunkom definiowanym za pomocą pięciu, a nie czterech stron świata (11)

AUTOR: Michał Specjalski

Kontynuacja treści w następnym artykule: Chińska perspektywa geopolityczna (Część II) – Geopoliti.org

Przypisy:

1 P. Boski, Kulturowe ramy zachowań społecznych. Podręcznik psychologii międzykulturowej, Warszawa 2010, s.33.


2 Nawiązuję tutaj luźno do drugiego, cywilizacyjnego wymiaru przestrzeni geopolitycznej Moczulskiego, w jego koncepcji trzech wymiarów w zainteresowaniu geopolityków: tj.: fizycznego, cywilizacyjnego i politycznego. Przestrzeń dla Moczulskiego ma trzy wymiary: fizyczny, cywilizacyjny i polityczny. Wymiar fizyczny przestrzeni jest umownie niezmienny, gdyż zmiany w strukturze fizycznej Ziemi podlegają wolno a ich efekt naturalny jest niewielki. Przestrzeń cywilizacyjna to wszelkie wytwory materialne i niematerialne człowieka cywilizowanego. Jest ona uwarunkowana przez zmiany przebiegające w przestrzeni fizycznej, ale zmieniające jej eksplorację wraz z rozwojem technicznym i intelektualnym cywilizacji. Moczulski przedstawiając ten wymiar przestrzeni wymienił zmian jakie zachodziły od społeczności zamkniętych, poprzez przemieszczających się wymiarze długości, szerokości i wysokości w przestrzeni naturalnej w której człowiek żyje, wytwarza kulturę i buduje cywilizację. Wymiar polityczny to bieżące układy sojusznicze charakteryzujące się największą zmiennością oraz podlegające wymiarowi fizycznemu i cywilizacyjnemu. Tezy wygłoszone podczas spotkania Polskiego Towarzystwa Geopolitycznego 20 lutego 2013 roku na prelekcji „Podstawy myślenia geopolitycznego” w Polskiej Korporacji Akademickiej Aquilonia. Więcej w: M. Specjalski, Spotkania PTG WARSZAWA: Relacja z prelekcji Prof. Moczulskiego: „Podstawy myślenia geopolitycznego”, „Warszawski Biuletyn Geopolityczny”, Warszawa I-III 2013, s.12.

3 Przedrostek meta, który oznacza z greki μετά: po, za, z, w sąsiedztwie itp., tzn. rzecz występującą przed inną rzeczą z której ta druga wynika.


4 Idealizm ontologiczny jest jednym z filarów geopolityki rozumianej jako filozofii władzy nad przestrzenią.

5 Zgodnie z leninowską wykładnią teorii imperializmu.


6 Państwa rozumianego według Hegla jako urzeczywistniony dialektyczny rozwój ducha świata.


7 T. Żyro, Wola Polityczna, Warszawa 2008, s. 500.


8 Kulturą Zachodu określam nowoczesną, tj. nieantyczną i niełacińską fazę rozwoju kultur europejskich.

Michał Specjalski
Up Next

Related Posts

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Translate »