Specjalski: Legalność stosowania siły między państwami w prawie międzynarodowym

No Comment Yet

Kwestia legalności stosowania siły między państwami, tj. działania państw zgodnego z międzynarodowym prawem publicznym, wynika ze źródeł ideologicznych koncepcji prawa międzynarodowego, wielostronnych traktatów, na które ono się składa oraz z praktyki egzekucji użycia siły jako elementu suwerenności państwowej i jej ograniczenia w umowach wielostronnych.

Ideologiczne źródła prawa międzynarodowego sięgają XVIII wieku, wtedy nazwa ta zaczęła wypierać nazwę prawa narodów (ang. law of nations, fr. droit de gens, niem. Völkerrecht) będącą narodowym tłumaczeniem ius gentium.1 Należy stwierdzić, iż za samą zmianą nazwy szła zmiana koncepcji tych praw. Mianowicie ius gentium było działem prawa prywatnego w Cesarstwie Rzymskim, a nowożytne prawa narodów ewoluowały we współczesne prawo międzynarodowe określane jako dział prawa publicznego. Wiąże się to z przeobrażeniami ideologiczno-instytucjonalnymi jakie zachodziły w Europie od XVIII wieku w absolutystycznych dworach monarchii europejskich, powstawaniem państw narodowych w XIX wieku, powoływaniem instytucji międzynarodowych w XX wieku i ich praktyką działania współcześnie.

Od prawa boskiego, przez prawo królów do prawa narodów

Rozstrzyganie sporów między suwerenami było związane z wyzwalaniem się protestanckich monarchii spod zwierzchności papiestwa, re-definicji koncepcji prawa naturalnego w republikach europejskich, w końcu stworzeniem systemu międzynarodowego. Zmiany w XVIII wieku dotknęły kwestii rozstrzygania sporów między monarchiami. Koncepcje myślicieli absolutystycznych i liberalnych oderwały prawa naturalne (łac. ius naturalis) od praw wiecznych, boskich (łac. lex aeterna, lex dei, lex divina) zawartych w koncepcjach Ojców Kościoła i porządku Europy chrześcijańskiej, w której spory między monarchami miał rozstrzygać papież. Wpisywało się to w długą tradycję europejskiego sporu między cesarstwem a papiestwem w Christianitas sięgającą aż do tzw. sporu o inwestyturę w X-XII wieku, w którym uniwersalizm papiestwa ścierał się z uniwersalizmem cesarstwa.
Laicka szkoła prawa natury czerpała swoje źródła z ideologii emancypacji rozumu od wiary, z jednej strony z racjonalizmu, z drugiej empiryzmu. Człowiek rozumny, jako synonim człowieka oświeconego, czerpał swoje osądy jako wyemancypowana jednostka spod praw nadnaturalnych, których interpretacją zajmował się Kościół instytucjonalny. Jego relacje z innymi jednostkami realizował on na zasadzie kontraktu opartego na uniwersalnych prawach rozumu, według których tworzył społeczeństwa na zasadzie kontraktu oraz wiązała się z rządem na skutek umowy społecznej. Empiryzm oświecenia szkockiego kładł nacisk na poznanie przez doświadczenie, racjonalizm kontynentalny, w którym prym wiodła Republika Francuska, postulował metodę racjonalistyczną tj. ocenianie rzeczywistości na zasadzie apriorycznych sądów rozumu. Wspólnym dla obu nurtów był wniosek o istnieniu ahistorycznego stanu natury, którym podlegać miała atomistyczna jednostka ludzka.2 Z jednej strony zatem było to oderwanie monarchii absolutystycznych od prawa Kościoła powszechnego, zniesienie dawnych autonomii regionalnych i rodowych szlachty oraz kościelnych z drugiej strony reakcja mieszczańska na ograniczanie przez monarchę absolutnego zawierania kontraktów, własności prywatnej etc. Rozwój nowożytnego prawa między suwerenami przebiegał na linii wyłączności władcy w decydowaniu o wewnętrznych sprawach swojego terytorium, z drugiej strony emancypacji stanu mieszczańskiego na poziom między-monarchami czy między-narodami.

Europejska doktryna prawa naturalnego a suwerenność – Bodin, Hobbes, Pufendorf, Groot, Spinoza, Lock

Wśród XVIII-XVIII-wiecznych twórców laickich doktryn prawa naturalnego, których dorobek intelektualny przyczynił się do ukształtowania się współczesnych koncepcji prawa międzynarodowego, można wymienić zwolenników absolutyzmu: Jeana Bodina (1530-1596), Thomasa Hobbesa (1588-1679) czy Samuela Pufendorfa (1632-1694), a ze strony liberalizmu republikańskiego i demokratycznego: Hugo de Groota (1583-1645), Barucha de Spinozę (1632-1677) czy Johna Locka (1632-1704). Zwolennicy absolutyzmu głosili centralizację państwa posiadającego pełnię władzy w sprawach wewnętrznych w kontraście do koncepcji monarchii opartej na systemie lennym w średniowieczu, w których władza bezpośrednia monarchy sięgała jego domeny królewskiej, podlegała zwierzchniej kontroli papieskiej i nie ingerowała w sferę lenników stanowiących swoisty bufor między poddanymi a władzą króla.

Jean Bodin i Thomas Hobbes- suwerenność monarchy

Bodin jest znanym propagatorem idei suwerenności, która w kolejnych wiekach była podstawą doktrynalną relacji wpierw między monarchami absolutnymi, a następnie narodami. Z tej koncepcji wywodzą się wyłączne i wieczne prawa suwerena do sprawowania władzy nad własnym terytorium, prawa prowadzenia relacji dyplomatycznych m.in. wysyłania poselstw, ale także wypowiadania wojny. Bodin był zwolennikiem wiązania monarchy prawami naturalnymi wywodzącymi się z praw boskich. Jego następcy: Hobbes i Pufendorf poruszali się już w sekularyzowanych prawach naturalnych czerpiących swe źródło z rozumu oświeconego monarchy a nie z praw supranaturalnych pochodzących od Boga.
Hobbes uważał, że wyizolowaną jednostką którą nie kierują racjonalne sądu rozumu, lecz namiętności, egoizm i instynkt samozachowawczy. Pesymistyczna wizja człowieka skłaniała go do sądów, że od zwierząt odróżnia go jedynie mowa i rozumowanie, które jednak nie są w stanie okiełznać namiętności. Hobbsowski stan natury był pesymistyczną wizją anarchii walczących między sobą o samo-zachowanie jednostek ludzkich. Stanem społecznym było według niego stworzenie instytucji państwowych mogących egzekwować oraz interpretować ustanowione reguły chroniące człowieka przed nagłą śmiercią. Koncepcje Bodina i Hobbsa są od tego czasu w kulturze prawnej zachodu podstawą realistycznej koncepcji pozytywizmu prawniczego, w której zarówno narodowa jak i międzynarodowa rzeczywistość stanu naturalnego jest postrzegana jako anarchia wobec której musi istnieć suweren mogący interpretować i egzekwować prawo. W czasach obu myślicieli prawo to było ograniczone do absolutystycznych monarchii Francji i Anglii.

Samuel Pufendorf – prawa przyrody a prawa człowieka

Pufendorf był nadwornym historiografem dworu pruskiego i z tej perspektywy tworzył swoją interpretację prawa natury jako dychotomii między rzeczywistością fizyczną i moralną. Ta pierwsza miała być zdeterminowana, druga woluntarystyczna. Prawa przyrody były zewnętrzne wobec praw człowieka, który kierować miał się rozumem i wolą. Woluntarystyczna koncepcja człowieka moralnego projektowała rozdzielenie kwestii religijnych od etycznych. Pierwsza dotyczyła relacji między człowiekiem a Bogiem, a etyka spraw doczesnych prawa i religii naturalnej. Definiował cztery kategorie władzy moralnej: nad własnym jednostkowym działaniem (łac. libertas), na działaniem innych ludzi (łac. imperium), władzę nad rzeczami własnymi (łac. dominium) oraz władzę nad rzeczami innych (łac. servitus). Wolność co do własnych działań wynikała z praw nadanych przez Boga, trzy pozostałe były prawem wywodzącym się z kontraktu. Wolności osobiste z innymi władzami łączyła własność prywatna. Dzielił on uprawnienia i obowiązki na realizowane przez jednostkę, małżeństwo, wspólnotę domową, państwo, w końcu wspólnotę narodów. Monarcha absolutny nadawał społeczeństwu z woli Boga ustrój konstytucyjny zrzeszając jednostki we władzy suwerena, któremu te podporządkowały się bez prawa do oporu. Uważał, że rozdzielenie szeregu wolności człowieka od praw państwa sadzi się miały wpływ na koncepcje stworzeniu Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela.3

Hugo de Groot – ojciec republikańskiego prawa narodów

Dzieło Hugo de Groota (Grocjusz) O prawie Wojny i Pokoju (łac. De iure belli ac pacis) jest uznawane za jedno z głównych ideologicznych źródeł nowożytnego prawa narodów i ekstrapolacji na poziom międzynarodowy świeckich praw naturalnych, które dały podstawę do stworzenia publicznego prawa międzynarodowego w wyniku wielostronnych umów między narodami opierającymi swój ustrój na w/w prawach naturalnych. Grocjusz podzielał oświeceniowy pogląd o rozumności człowieka – w odróżnieniu od atomistycznych wizji człowieka uważał go za skłonnego do organizowania się w społeczeństwo w sposób pokojowy i zorganizowany dzięki wyższości rozumu nad swoimi popędami. Jego wizja człowieka była zatem pozytywna w kontrze do hobbesowskiej wizji człowieka poruszanego namiętnościami i egoizmem. Źródłem prawa naturalnego dla Grocjusza miał być rozum, który dzięki słuszności nakładał na wolę człowieka konieczność działania w sposób racjonalny. Rozumność prawa naturalnego sprawiała, że były one niezmienne, powszechne i świeckie. Pogląd ten ukształtował światopogląd oświecenia na uniwersalizm praw narodów i zawieranych przez nich traktatów tworzących prawo międzynarodowe. Według niego prawa naturalne odczytywane przez uniwersalny rozum musiały być sprawiedliwe tj. takie, które nie wyrządzają cierpienia społeczeństwu, są formą klasyfikacji moralnej do czynienia i posiadania czegoś, są oparte na dobru i prawości.4

Prawo naturalne a prawo pozytywne narodów

Prawa narodów są – jak z tego opisu wynika – moralne o ile są rozumne i tylko wtedy mogły być uznane za sprawiedliwe i de facto legalne. Naród jako zbiór jednostek kierujących się rozumnymi prawami natury, instynktem samozachowawczym i pędem społecznym dążyć miał do racjonalnego włączenie się w system międzynarodowy aby móc realizować władzę nad samym sobą i swoimi rzeczami bez naruszenia wolności innych narodów w środowisku międzynarodowym.5 Państwowy i międzynarodowy porządek prawny miały definiować: obowiązek dotrzymywania umów, zakaz naruszania cudzej własności, obowiązek naprawiania wyrządzonej szkody oraz zasadę karalności przestępców. Jeżeli te zasady prawa naturalnego był naruszane w ustawodawstwie państw, to traciły swoją prawomocność. Prawa pozytywne (łac. ius voluntarum) były podporządkowane prawom naturalnym (łac. ius naturae). Prawo naturalne narodów (lac.ius gentium naturae) było rozdzielone od prawa pozytywnego narodów (łac. ius gentium voluntarium), które się także dzieliło na prawo zwyczajowe (łac. usus, mores) i kontraktowe (łac. contractus). Źródłem i klasyfikacją praw był rozum i wola prawodawcy, przy czym nie mogły być sprzeczne z prawem naturalnym z samej swej definicji racjonalistycznej oraz umowy społecznej. Stosunki między narodami miały zatem podlegać dopełniającym się prawom naturalnym i pozytywnym narodów. Te pierwsze miały ograniczać arbitralną wolę poszczególnych suwerenów, drugie – dawać sankcję i egzekucję prawną.6

Baruch de Spinoza – mistycyzm naturalizmu demokratycznego

Spinoza widział stan natury podobnie jak Hobbes (niepewności i wrogości między ludźmi). Ludzie według niego zrzekali się w umowie społecznej swoich praw cedując je nie – jak u Hobbesa – na monarchę, ale na społeczeństwo demokratyczne, które tym samym się suwerenem. To społeczeństwo i jego demokratyczna emanacja władzy miały godzić interesy jednostki i wspólny, republikański. Spinoza jako prekursor demokratyzmu opartego na utylitarnych mieszczańskich wartościach dał podstawę do poglądów o równych sobie, demokratycznie rządzonych instytucjach międzynarodowych. Spinoza był prekursorem relatywizmu etycznego oraz odrzucenia religii jako źródła absolutyzmu etycznego w prawie naturalnym jednostki i tym samym stosunkach między-narodami. W odróżnieniu od racjonalizmu Grocjusza prawa miały charakter relatywny i umowny, z drugiej strony zdeterminowany przez racjonalną substancję Natury.

John Lock – konstytucjonalizm republikański międzynarodowych federacji

W odróżnieniu od racjonalistycznej koncepcji praw natury Grocjusza i mistyczno-naturalistycznej Spinozy, poglądy Johna Locka wywodziły się z empirycznego odłamu oświecenia Wysp Brytyjskich. Według empirycznego światopoglądu Locka wiedza nie jest wrodzona, ale pochodzi z doznań zmysłowych tzw. idei prostych, które następnie są analizowane przez umysł i przekształcane w idee złożone oraz abstrakcyjne. Sądy zatem nie powinny wynikać z apriorycznego racjonalistycznego myślenia, jeżeli nie są one zgodne z wrażeniami zmysłowymi zewnętrznymi i wewnętrznymi, tzw. psychicznymi.7 W kontraście do absolutystycznych wizji Hobbesa czy pesymizmu Spinozy uważał on, że stan natury charakteryzuje się wolnością i równością jednostek ludzkich podlegający jedynie prawu natury czyli samo-zachowaniu własnej osoby i własności nad rzeczami. Są to prawa niezbywalne, które człowiek poznaje w wyniku rozumowego poznania. Naturalną wolność i własność człowiek chronił przez powołanie obywatelskiego rządu za pomocą umowy społecznej w której zrzeka się prawa rozsądzania sporów, ustanawiania powszechny chroniący wolności obywatelskie i własność prywatną oraz karania i stosowania siły przez władzę wykonawczą. Zrzeczenie się tych naturalnych uprawnień człowieka miało być podyktowane rozumną wolą zapewnienia bezpieczeństwa i wolności człowieka w społeczeństwie oraz wobec zewnętrznych wobec państw inwazji na społeczeństwo. Pierwotną władzę stanowiła zatem jednostka, następnie społeczeństwo, rząd i relacje między rządami poszczególnych społeczeństw. Wolność człowieka miała gwarantować zasada nienaruszalnej własności prywatnej, która była jednocześnie utylitarnym miernikiem użyteczności jednostki ludzkiej do społeczeństwa. Polityką zagraniczną miała zajmować się władza federalna, w ramach podziału władzy republikańskiej, którą propagował Locke. Był on zwolennikiem umowy społecznej zawartej w konstytucji, rządów prawa, którym jest podporządkowana możliwość stosowania siły przez instytucję wspólnoty politycznej w stosunku do obywatela, ograniczenia władzy rządu wskutek delegowanych na mocy umowy społecznej prerogatyw, szerokiej wolności wypowiedzi, zrzeszania się i prowadzenia działalności gospodarczej, które należą do praw naturalnych człowieka.
Poglądy Locka są podstawą liberalnych republik konstytucyjnych, szczególnie konstytucji amerykańskiej, która była wzorowana m.in. na konstytucji Locka stworzonej dla stanu Karolina. Ze względu na dominującą pozycję USA po II wojnie światowej federacyjny republikanizm Locka stał się modelem forsowanym przez amerykanów w powstających instytucjach międzynarodowych jak Organizacja Narodów Zjednoczonych. W praktyce ideologicznej stosunków międzynarodowych model demokratycznej republiki liberalnej stał się swoistą legitymizacją władzy publicznej dla danych narodów świata oraz ideologiczną podstawą ewolucji praw narodów w uniwersalistyczne prawo międzynarodowe wspólnoty liberalnych republik demokratycznych, powstałych na zasadzie umowy społeczności międzynarodowej, chroniącej prawa człowieka, tj życie, wolność i własność, przez władzę o ustroju federalnym na mocy delegowanych prerogatyw.

Ideologiczne źródła międzynarodowego prawa publicznego

Podsumowując: ideologiczne źródła tzw. międzynarodowego prawa publicznego wynikają z absolutystycznych koncepcji suwerenności państwowej do prowadzenia polityki międzynarodowej (w tym prowadzenia dyplomacji i wypowiadania wojny), niezbywalnych praw narodu do samoobrony, zachowania wolności i własności, rządów narodowych ograniczonych prawem naturalnym oraz międzynarodowym prawem pozytywnym, koncepcji uniwersalistycznej ewoluującej rozumnej Natury świata, pierwszeństwa wolności jednostki ludzkiej wobec społeczności i rządów, republikańskiego systemu demokratycznego poszczególnych państw narodowych i federacyjnego ustroju systemu międzynarodowego. Ideologiczny rozwój źródeł prawa międzynarodowego kształtujący się na przełomie XVIII-XIX wieku, przybrał następnie XIX-XX wieku ramy traktatowe, które współcześnie w praktyce działania systemu międzynarodowego ulegają re-definicji i reinterpretacji przez dominujące w ONZ mocarstwa.
Ewolucja praw narodów w międzynarodowe prawo publiczne wynika z rozwoju historycznego państw europejskich na przełomie wieków: od powstania państw absolutystycznych mających niekwestionowane prawa wobec spraw wewnętrznych i zewnętrznych oraz do ich ograniczeń w kolejnych wiekach przez instytucje międzynarodowe i liberalne. Sprawa dopuszczalności użycia siły w prawie międzynarodowym wiąże się z procesem przechodzenia od pełnej wyłączności monarchy absolutnego a następnie republiki/państwa prawa wypowiadania wojny (łac. ius ad bellum) do stopniowego warunkowania, kiedy wypowiedzenie wojny jest uprawnione.8 Obok prawa do wypowiadania wojny liczą się współcześnie coraz bardziej warunki prowadzenia samej wojny (łac. ius in bello), których nieprzestrzeganie może doprowadzić do tzw. interwencji humanitarnej w konflikt państw trzecich w ramach delegowanego mandatu ONZ.

Formalizacja międzynarodowego prawa publicznego

Ideologiczne zmiany wiązania praw suwerena do wypowiadania wojny w XVII-wiecznych doktrynach wiązania tego prawa z prawem naturalnym republikanów, demokratów i liberałów, w XIX wieku zaczęły przybierać pierwsze formy traktatowe. Uznaje się, że II Konwencja Haska z 1907 roku (Konwencja Drago-Portera)9 wprowadziła pierwsze ograniczenia w stosowaniu siły do ściągania długów zawartych umową między państwami, przy pierwszeństwie stosowania metod pokojowych, gdy państwo dłużne nie odrzuca propozycji arbitrażu. Konwencja była następstwem wydarzenia z 1902 roku, kiedy floty Włoch, Niemiec i Wlk Brytanii blokowały i ostrzeliwały porty Wenezueli, aby zmusić ją do uiszczenia roszczeń wobec obywateli państw interweniujących. Było to zatem wprowadzenie z jednej strony ograniczenia prawa wypowiadania wojny w sprawie prawa naturalnego ochrony własności prywatnej swoich obywateli, z drugiej wprowadzenie mechanizmu międzynarodowego arbitrażu. Kolejne próby stworzenia instytucji arbitrażowych wprowadziły dwustronne porozumienia amerykańskie podpisywane od 1913 roku z innymi krajami tzw. Traktaty Bryana10, według których USA zobowiązywały się do przedkładania sporów do komisji koncyliacyjnych przed rozpoczynaniem działań wojennych. USA były zatem awangardą wprowadzania instytucji arbitrażowych na zasadzie zawieranych umów bilateralnych.

Traktaty Bryana, Pakt Brianda-Kelloga, Liga Narodów

Pakt Ligi Narodów z 1919 roku był niejako rozwinięciem Traktatów Bryana przez prezydenta Woodrow Wilsona po I Wojnie Światowej. Rada Ligi Narodów miała stać się instytucją arbitrażową, rozstrzygająca spory między państwami członkami, a państwa członkowskie miały wstrzymywać się z działaniami wojennymi przed upływem trzech miesięcy od wydanej przez nią decyzji. Zakazywano także wypowiadania wojny wobec państwa, które podporządkowało się orzeczeniu Rady Ligi Narodów lub sprawozdaniu jednomyślnego rozstrzyganego sporu. Pakt Brianda-Kelloga, który został zawarty w 1928 roku poza Ligą Narodów, zobowiązywał strony do wyrzeczenia się wojny agresywnej, nie zabraniając jednak działań obronnych. Jest on uważany za współczesne źródło traktatowe dla współczesnego systemu bezpieczeństwa międzynarodowego, w którym państwa wyrzekają się stosowania wojny napastniczej Pakt od samego początku funkcjonowania obchodzony był przez powtarzający się manewr poprzez powoływanie się na prawa naturalne narodów do obrony, używające prowokacji do rozpoczęcie działań obronnych przez sfingowanie ataku strony przeciwnej. Przykładem takiego manewru jest po raz pierwszy użyta prowokacja w 1931 roku przez Imperium Japonii w tzw. Incydencie Mukdeńskim. Wybuch II Wojny Światowej zawiesił na czas działań wojennych rozwój instytucji i prawa międzynarodowego, aż do stworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych będącą kontynuatorką Ligi Nardów w porządku powojennym. Od założenia ONZ to Karta Narodów Zjednoczonych jest podstawową umową wielostronną definiującą dopuszczalność użycia siły w stosunkach międzynarodowych oraz instytucją arbitrażową i egzekucyjną prawa międzynarodowego w formie Rady Bezpieczeństwa i Komitetu Sztabu Wojskowego.

Karta Narodów Zjednoczonych – kodyfikacja międzynarodowego prawa publicznego

Karta Narodów Zjednoczonych rozwija koncepcje wyrzeczenia się wojny napastliwej przez państwa członkowskie ONZ, definiując ją jako groźbę lub użycie siły zbrojnej przeciwko nietykalności, niepodległości innego, państwa niezależnie czy jest członkiem ONZ, czy nie. Za zbrojną napaść11 uważa się inwazję, atak, bombardowanie terytorium, używanie innych rodzajów broni przeciwko terytorium drugiego państwa, działanie przeciwko siłom zbrojnym drugiego państwa, blokadę portów lub wybrzeży, oddanie w dyspozycje innego państwa swojego terytorium czy oddziałów sił zbrojnych do działania przeciwko innemu państwu, użycie siły zbrojnych na terytorium państwa przyjmującego łamiące zasady porozumienia w określonym czasie, używanie przez państwa lub w imieniu innego państwa band, grup, sił nieregularnych i najemnych. Za użycie siły uznaje się wyłączenie siły zbrojne, wykluczając działania o charakterze ekonomicznym (np. sankcje ekonomiczne typu embarga) wobec innego państwa, działania wobec oddziałów rebelianckich na własnym terytorium, a także użycie sił przeciwko byłym państwom nieprzyjacielskim12, użycie siły za zgodą Rady Bezpieczeństwa ONZ i prawa do wojny obronnej w ramach niezbywalnego jeszcze wywiedzionego z naturalnego prawa narodów. Przykładem prowadzenia wojny napastliwej było uznanie przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w 1950 roku za wojnę napastliwą atak Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej na Republikę Korei i wysłanie do niej wojsk ONZ pod przywództwem amerykańskim oraz atak wojsk arabskich na proklamowane w 1947 roku państwo Izrael w tzw. I Wojnie izraelsko-arabskiej 1948-1949.13

Prawo do samoobrony

Kwestia niezbywalnego prawa naturalnego narodów do samoobrony jest – podobnie jak w kwestii Traktatu Brianda-Kelloga często re-definiowane, rozciągając definicję wojny obronnej na teorię samoobrony wyprzedzającej, jeżeli państwu zagraża bezpośredni atak zbrojny na wielką skalę14, zagrożenie jest udowodnione lub nie można mu zapobiec bez użycia siły. Samoobrona musi być celowa, ograniczona w czasie do podjęcia decyzji Rady Bezpieczeństwa ONZ. Ostatnim kazusem tego typu zabiegów jest działanie dyplomatyczne Izraela próbujące udowodnić zbliżające się zagrożenie ze strony Iranu, w którym Izrael głosi użycie samotnie sił zbrojnych w samoobronie wyprzedzające, gdy Rada Bezpieczeństwa nie uzna za słuszne interwencji w Iranie, stwierdzając zagrożenie dla pokoju w ramach systemu kolektywnego bezpieczeństwa członków ONZ. Jest to poniekąd zgodne co do zasady, natomiast w przypadku samoobrony wyprzedzającej musiało być to ewidentnie poprzedzone działaniami zbrojnymi Iranu.

Samostanowienie narodów

Trzecim po prawie do samoobrony oraz upoważnieniu przez Radę Bezpieczeństwa użycia siły zbrojnej jest użycie jej do samostanowienia narodu, co związane jest z prawem każdego narodu do władania samym sobą, tak jak człowiek posiada podstawową wolność rządzenia samym sobą zgodnie z wyżej opisaną koncepcja narodowego prawa naturalnego. Prawo to do roku 1977 roku nie było prawem pozytywnym. Dopiero po podpisaniu protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskiej wprowadzono do prawa międzynarodowego występienia narodowo-wyzwoleńczego wobec panowania kolonialnego, obcej okupacji i rządów rasistowskich za uprawnione. Uznanie prawa do samostanowienia narodów jako legalnego przy wywoływaniu wojny wynikało z rozpadającego się systemu kolonialnego, wybuchających konfliktów między metropoliami a ich koloniami (tzw. terytoriami niesamodzielnymi) szczególnie w latach 1955-1975. Do 1977 roku panowało bowiem jednostronne przyzwolenie do tłumienia tego typu działań wojennych jako spraw leżących w gestii suwerenności państwa do tłumienia rewolt wewnętrznych. Od tego czasu kazus wojny narodowo-wyzwoleńczej z jednej strony prowadził do powstania nowych państw narodowych, z drugiej był wykorzystywany przez mocarstwa jako pretekst do wspierania sił separatystycznych dążących do oddzielania strategicznych terytoriów ze stref wpływów przeciwnika.15
Karta Narodów Zjednoczonych jest pozytywnym prawem międzynarodowym, kodyfikującym naturalne prawo narodów, mającym swoje instrumenty egzekucyjne w postaci formalnych centralnych możliwości egzekucji tych prawa militarnie16 oraz praktycznej autoryzacji przez Radę Bezpieczeństwa działań na interwencji państw członkowskich, gdy Rada stwierdzi zagrożenie dla pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego.17 Rada Bezpieczeństwa lub Zgromadzenie Ogólne może powołać siły pokojowe, nad którymi nie ma zwierzchności, które mają jasno określone działania, mogą jedynie walczyć w obronie działać za zgodą państwa je przyjmujące. Istnieje kontrowersyjny kazus Somalii, gdzie siły pokojowe zostały upoważnione przez Radę Bezpieczeństwa do używania siły w celu rozbrajania lokalnych band, ochrony pomocy humanitarnej – co jest niejako ewolucją w stronę modelu scentralizowanego egzekucji prawa międzynarodowego w ewoluującej doktrynie interwencji humanitarnej.

Interwencja humanitarna – nowa suwerenność globalna

Interwencja humanitarna jest niejako przeniesieniem tradycji prawa naturalnego narodów na poziom międzynarodowy, gdy państwo, w którym dokonuje się interwencja nie spełni kryteriów ochrony wolności i własności jednostki przy niefunkcjonowaniu instytucji państwowych mogących zabezpieczyć ich ochronę lub gdy instytucje państwowe działają przeciwko swoim obywatelom i ich niezbywalnym prawom naturalnym ujętych w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Kwestia interwencji humanitarnej jest sprawą rozwojową, nie jest zdefiniowana w pozytywnym prawie międzynarodowym, lecz stanowi tendencję, w którą stronę mogą się rozwinąć instytucje prawne ONZ w przyszłości. Ideologiczne wywodzi się ich definicję z w/w praw naturalnych człowieka i obywatela, w praktyce politycznej jest ona arbitralną decyzją mocarstw w ramach Rady Bezpieczeństwa ONZ. Z pogranicza prawa międzynarodowego interwencji humanitarnej i prawa do samoobrony uznaje się interwencja państwa na terytorium innego państwa w celu ochrony swoich obywateli.18 Interwencja humanitarna według orzeczenia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 1986 roku w sprawie Nikaragua vs USA jest ograniczona do pomocy humanitarnej w praktyce czerwonego krzyża. Jest ona zatem interwencją chroniącą prawa człowieka w trakcie działań wojennych, w przypadku łamania prawa wojennego (łac. ius in bello), gdy uzna się, że działania wojenne przybierają charakter klęski humanitarnej. Musi on być ograniczona do działań zapewniających pomoc humanitarną ludności z terenu objętego działaniami wojennymi, aby nie została uznana za interwencję zakazaną. W praktyce funkcjonowania ONZ ocena o sytuacji humanitarnej jest czysto arbitralna i zależy od układu sił w Radzie Bezpieczeństwa ONZ.
Przykładami stwierdzenia o zasadności interwencji humanitarnej są rezolucje w kwestii Somalii i Rwandy z 1992 i 1994 roku ze względu na orzeczenie zagrożenia dla bezpieczeństwa i pokoju międzynarodowego, w których ograniczono interwencję do zapewnienia przetrwania ludności cywilnej. W 1999 roku kwestia czystek etnicznych była powodem rezolucji wzywającej do interwencji humanitarnej w Kosowie przez USA. Przez Rosję została ona oceniona jako pretekst do odłączenia strategicznych terenów Kosowa od Serbii, będącej rosyjskim protektoratem po wojnach rosyjsko-tureckich. Ostatnie wydarzenia w państwach Afryki Północnej także są związane z kontrowersją używania interwencji humanitarnej jako pretekstu do obalania nieprzychylnych rządów arabskich w celu zapewnienia rządów przychylnych przejmowania złóż surowców energetycznych przez firmy angielskie i francuskie. Współcześnie interwencja humanitarna, ochrona własnych obywateli i samostanowienie narodów często są wykorzystywane jako pretekst do interwencji mocarstwa w strefę wpływów innego mocarstwa, obchodząc formalne zakazy ONZ.

Michał Specjalski

Opracowanie głównie na podstawie:

Wojsztyn Radosław, Szkoła prawa natury od Hugona Grocjusza do Johna Locke’a, w: Studia Erasmiana Wratislaviensia. Wrocławskie Studia Erazmianskie. Zeszyt Naukowy Studentów, Doktorantów i Pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego Wrocław 2007

Źródła:

  1. Nazwy działu prawa rzymskiego określającego relacje obywateli rzymskich z cudzoziemcami w Cesarstwie Rzymskim
  2. Wojsztyn Radosław, Szkoła prawa natury od Hugona Grocjusza do Johna Locke’a, w: Studia Erasmiana Wratislaviensia. Wrocławskie Studia Erazmianskie. Zeszyt Naukowy Studentów, Doktorantów i Pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego Wrocław 2007, s. 49-50
  3. Ibid., s. 54-55
  4. Ibid., s. 51
  5. Do tych wolności należała władza nad samym sobą, władzą ojca nad dziećmi, pana nad niewolnikami, prawa własności pełnej i niepełnej (użytkowanie)
  6. Wojsztyn Radosław, Szkoła prawa natury od Hugona Grocjusza do Johna Locke’a, w: Studia Erasmiana Wratislaviensia. Wrocławskie Studia Erazmianskie. Zeszyt Naukowy Studentów, Doktorantów i Pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego Wrocław 2007, s. 52
  7. Ibid., s. 58-59
  8. Prawo wypowiadania wojny jest obok prawa zawierania traktatów (łac. ius contrahendi) oraz prawa wysyłania i przyjmowania posłów (łac. ius legationis) nowożytnym wyłączonym prawem monarchy/państwa
  9. Od doktryny argentyńskiego ministra spraw zagranicznych Drago
  10. Od Williama Jennings Bryana (ur. 19 marca 1869, zm. 26 lipca 1925) sekretarza stanu za prezydenta Woodrowa Wilsona
  11. Zdefiniowaną w rezolucji 3314 w 1974`roku
  12. Odnosząc się do niezakończonych działań pod koniec II Wojny Światowej
  13. Należy nadmienić, iż w 1950 roku w ONZ nie było ani KRLD ani CHRL mimo to Karta działania wobec wszystkich państwa nawet nie będących członkami ONZ
  14. W przypadku ruchów przeciwnika wskazujących na rozpoczęcie ataku czy możliwość wznowienia przez przeciwnika ataków
  15. Współczesnym kazus oderwania Kosowa od Serbii przez USA czy Osetii od Gruzji ze strony Rosji
  16. Przy braku własnych oddziałów ze względu na niezawiązanie porozumień w tej kwestii zgodnie z zapisami art 43 ust. 1 model egzekucji postanowień Rady Bezpieczeństwa jest czysto formalny
  17. Przykładem tego typu autoryzacji były działania USA w operacji Pustynna Burza z 1991 roku przeciwko okupującego Kuwejtowi Irakowi czy działań Międzynarodowych Siły Wsparcia Bezpieczeństwa (ang. ISAF) w Afganistanie z 2001 roku po ataku na Word Trade Center 11 września w Nowym Jorku ( w 2003 roku przeszły pod dowództwo NATO)
  18. Interwencja służb specjalnych Izraela w 1976 roku na lotnisku w Ugandzie , nieudana próba odbicia dyplomatów USA z Ambasady w Teheranie czy interwencja Rosji w Osetii którą uważają za cześć terytorium Federacji Rosyjskiej i obywateli Rosyjskich
Michał Specjalski
Up Next

Related Posts

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Translate »